Günümüz bilgi ve teknoloji çağında, toplumsal ve kişisel olarak, güvenilir, geçerli ve kullanışlı bilgiyi üretebilmek ve etkin bir biçimde kullanabilmek, hem daha sağlıklı karar vermenin hem de daha verimli ve gönençli olmanın temelidir. Bu nedenledir ki güvenilir, geçerli, işlevsel ve tutarlı bilgi üretebilmek hiçbir zaman olmadığı kadar önemli hale gelmiştir. “Bilimsel Araştırma: Süreç, Yöntem ve Etik” başlıklı bu kitabın temel amacı, bilimsel araştırma sürecinde, proje ya da tez hazırlamada, araştırma raporu ya da tez yazımında izlenilecek süreçleri ve kullanılacak yöntem, teknik ve araçları sunmak, bilimsel araştırmalarda yöntemsel standart ve güvenirliği sağlamaya katkı yapmaktır. İkinci amaç ise, bilimin ve bilim anlayışının tarihsel gelişimini yenilikçi bir bakış açısıyla ortaya koymak; bilim anlayışlarını, bilimin temellerini, temel kavram ve ilkelerini tartışmaktadır. Son olarak, bilimsel araştırmanın bulgularının yazılması sürecinde yapılması gerekenleri ve uyulacak yöntemsel ve etik ilke ve standartları ortaya koyarak, bilimsel bulguların yazılması ve paylaşılması sürecinde yaşanan sorunları azaltmak, bilimsel araştırma ve yayınların kalitesini yükseltmektir. Bu kitapta özellikle araştırma ve proje raporu yazımı ile lisansüstü tez hazırlama sürecinde konu ve soru seçimi, hipotez kurma, araştırma yöntemi belirleme, proje ya da tez önerisi yazma gibi konulara, pratik yararlı bilgileri de içerecek şekilde yer verilmektedir. Kitapta ele alınan konuların hazırlanmasında, güncel kabul görmüş evrensel ve ulusal yaklaşım, kural ve ilkeler dikkate alınmıştır. Bu kitabı özgün kılan bir başka yön de, kitabın sağlık, fen ve mühendislik bilimleri ile sosyal bilimler kökenli dört yazarca kaleme alınması ve farklı bilim alanlarında bilimsel araştırma yapan araştırmacıların kullanabileceği bir kitap olma özelliği taşımasıdır. Kitabın, bilimsel araştırmalarda, projelerde, lisans ya da lisansüstü çalışmalarda, bitirme ödevlerinde ve tezlerinde bilimsel niteliği ve kaliteyi daha da arttıracağına, güvenilir, geçerli ve tutarlı bilgiye ulaşmaya katkı sağlayacağına inanmaktayız.

İçindekiler
ÖNSÖZ ......................................................................................................................................................... vii
BİRİNCİ BÖLÜM
BİLGİ, BİLGİNİN KAYNAKLARI VE BİLİMSEL YÖNTEM
Niçin ve Nasıl Bilgi? ............................................................................................................................... 1
Bilgi Türleri ve Bilimsel Bilgi ............................................................................................................ 2
Veri, Enformasyon, Bilgi, Know-How ve Teknoloji ................................................................. 2
Büyük Veri ................................................................................................................................................. 3
Bilginin Kaynakları ................................................................................................................................ 5
Mistik - Metafizik Yöntemle Elde Edilen Bilgi ........................................................................... 5
Otoriter (Yetkeci) Yöntemle Elde Edilen Bilgi .......................................................................... 7
Ortak-duyusal ve Sezgisel Yöntemle Elde Edilen Bilgi .......................................................... 7
Akılcı-Mantıksal-Rasyonalist Yöntem ve Tümdengelim ....................................................... 8
Bilimsel Yöntem ve Tümevarım .................................................................................................... 10
Bilimsel Yöntemin Temel İlkeleri ................................................................................................. 11
Bilimsel Yöntem ve Bilimsel Bilgi ................................................................................................. 13
Bilimsel Bilgiyi Bilimsel Yapan Nedir? ....................................................................................... 13
Bilimsel Bilgiye Örnekler .................................................................................................................. 13
Bilimsel Olmayan Bilgiye Örnekler .............................................................................................. 14
Bilginin Hatalı ve Kötü Amaçlı Kullanımı .................................................................................. 14
Bilimsel Bilgi, Çıkar ve Risk ............................................................................................................. 15
Bilimsel Bilgi ile Buluş, Teknoloji ve Proje Arasındaki Farklar ....................................... 16
Güzel Sanatlar ve Bilim ...................................................................................................................... 16
Güzel Sanat Türleri .............................................................................................................................. 16
Friedrich Nietzsche ve Sanat .......................................................................................................... 17
Güzel Sanatlar Projelerinin Nitelikleri ....................................................................................... 18
Yaratıcılık ve Yenilikçilik .................................................................................................................. 19
Yaratıcı ve Yenilikçi Kişilerin Temel Özellikleri ..................................................................... 20
Yaratıcılığa Örnekler .......................................................................................................................... 21
İKİNCİ BÖLÜM
BİLİM VE BİLİMİN ÖZELLİKLERİ
Bilimin Tanımı ....................................................................................................................................... 23
Bilimin Konusu ve Konusu Olmayan Şeyler ............................................................................. 24
Bilimin Amaçları ve Özellikleri ...................................................................................................... 25
Bilimin Görgül (Ampirik) Yöntemleri ......................................................................................... 27
Bilim ve İlerleme .................................................................................................................................. 28
Bilim Sınıflanmaları ............................................................................................................................ 29
Doğa Bilimleri ve Toplumsal (Sosyal) Bilimler Ayrımı ....................................................... 30
Doğa Bilimleri ve Sosyal Bilimler Ayrımına Eleştiriler ....................................................... 31
Pozitivist Bilgi ve Bilim Anlayışına Eleştiriler ......................................................................... 32
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
BİLİM TARİHİNİN VE FELSEFESİNİN GELİŞİMİNE KISA BAKIŞ
Bilimin Antikçağda Kaynakları ...................................................................................................... 34
Bilim ve Bilim Felsefesinde Kısa Bir Tarihsel Yolculuk ...................................................... 35
İlk Çağlarda Bilim ve Teknolojinin Gelişim Serüveni ........................................................... 35
Modern Çağlarda Bilim ve Teknoloji ........................................................................................... 40
İkinci Dünya Savaşı Sonrası Bilim ve Teknolojide Gelişmeler ......................................... 49
Gelecekte Bilim ve Teknoloji: Geleceğin Takvimi .................................................................. 55
Niçin 1500’ler Öncesinde ve İlk Çağlarda Yapılan Buluşlar
Bilim Olarak Adlandırılmıyor? ....................................................................................................... 55
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
BİLİMSEL ARAŞTIRMA VE AŞAMALARI
Bilimsel Araştırma ............................................................................................................................... 57
Niçin Bilimsel Araştırma? ................................................................................................................. 58
Bilimsel Araştırmanın Özellikleri ................................................................................................. 58
Bilimsel Araştırmanın Aşamaları .................................................................................................. 59
Araştırmanın Amacının ve Yararının Ortaya Konulması ................................................... 61
Araştırma (Proje, Tez vb.) Konusunun Seçimi ve Konu Örnekleri ................................. 61
Araştırma Sorusu Belirleme ve Soru Örnekleri ...................................................................... 62
Tez ya da Araştırma Raporu Başlığı ............................................................................................ 65
Yazın Taraması (Literatür İncelemesi) ...................................................................................... 66
Araştırma Yönteminin ya da Tekniklerinin Saptanması .................................................... 67
Araştırma Sorusunun Netleştirilerek Sınanacak Hipotez(ler)in Saptanması ........... 69
Araştırma Soru ya da Hipotezlerinde Yer Alan Kavramların
Değişkenlere Dönüştürülmesi ve Ölçek Geliştirme .............................................................. 70
Evren, Örnekleme ve Örneklem .................................................................................................... 70
Evren ve Hedef Evren......................................................................................................................... 71
Örnekleme (Sampling) ve Örneklem (Sample)....................................................................... 72
Örnekleme (Sampling) Türleri ....................................................................................................... 72
Olasılığa Dayalı Örnekleme Türleri .............................................................................................. 72
Olasılık Dışı Örnekleme Türleri ..................................................................................................... 74
Örneklem Büyüklüğü ......................................................................................................................... 75
Veri Toplama .......................................................................................................................................... 76
Verilerin Gözden Geçirilmesi, Ayıklanması ve İşlenmesi ................................................... 77
Verilerin Çözümlenmesi (Analizi) ................................................................................................ 77
Çalışma Bulgularının Değerlendirilmesi ve Varsayımların Sınanması ........................ 78
Araştırma Raporunun (Tezin) Yazımı ve Bulguların Sunumu ......................................... 79
BEŞİNCİ BÖLÜM
BİLİMSEL ARAŞTIRMADA BAZI TEMEL KAVRAMLAR
Kavram ..................................................................................................................................................... 80
Model ......................................................................................................................................................... 81
Kuram (Teori) ....................................................................................................................................... 81
Paradigma ............................................................................................................................................... 82
Bilimsel Yasa .......................................................................................................................................... 82
Yöntem ve Teknik ................................................................................................................................ 83
Açıklama, Öngörü ve Kontrol .......................................................................................................... 83
Bilimde Kesinlik, Genellenebilirlik ve Sınanabilirlik ............................................................ 85
Bilimde Nesnellik (Objektiflik) , Tarafsızlık, Güvenirlik ve Geçerlik ............................. 86
Nesnellik (Objektiflik) ve Tarafsızlık .......................................................................................... 86
Güvenirlik ve Geçerlik ........................................................................................................................ 86
Ölçeklerde Güvenirlik ve Geçerlik ................................................................................................ 87
Analiz Birimi........................................................................................................................................... 89
Araştırma Kapsamı ve Araştırma Kapsamının Belirlenmesi ............................................ 89
ALTINCI BÖLÜM
ARAŞTIRMA KAVRAMLARININ ÖLÇÜMLENEBİLİR HALE
GETİRİLMESİ VE ÖLÇEK GELİŞTİRME
Araştırma Soru ya da Hipotezlerinde Değişkenler ............................................................... 91
Değişken Türleri ................................................................................................................................... 92
Bağımlı ve Bağımsız Değişkenler .................................................................................................. 92
Kontrol Değişkenleri .......................................................................................................................... 93
Nicel, Sürekli, Nitel ve Süreksiz Değişkenler ........................................................................... 93
Sözel, Dereceli ve Sayısal Değişkenler ........................................................................................ 94
Kavramlar, Değişkenler ve Ölçümlenebilirlik ......................................................................... 94
Kavramlar ve Ölçümlenebilir ya da İşevuruk Değişkenler ................................................ 94
Kavramların Ölçümlenebilir ya da İşevuruk Değişkenlere Dönüştürülmesi ............ 96
YEDİNCİ BÖLÜM
BİLİMSEL ARAŞTIRMA TÜRLERİ
Normatif – Görgül (Ampirik) Araştırma Ayrımı .................................................................. 101
Laboratuvar ve Alan (Tarama – Survey) Araştırması ....................................................... 101
Laboratuvar Araştırması ............................................................................................................... 101
Alan Araştırması ................................................................................................................................ 102
Temel ve Uygulamalı Araştırma Ayrımı.................................................................................. 102
Temel (Basic) Araştırma ................................................................................................................ 102
Uygulamalı Araştırmalar ............................................................................................................... 103
Siyasa (Politika) Araştırmaları (Policy – Action Research)............................................ 103
Siyasa ya da Program Değerlendirme Araştırmaları (Evaluation Research) ......... 104
Bilimsel Araştırmaların Amaca Göre Sınıflandırması ....................................................... 105
Betimleyici (Descriptive) Araştırmalar ................................................................................... 105
Açıklayıcı (Explanatory) Araştırmalar .................................................................................... 105
Öngörü ve Kontrol Amaçlı Araştırmalar ................................................................................. 105
Betimleyici / Açıklayıcı Araştırma Türüne Örnek:
Örnek Olay ya da Durum Çalışması (Case Study) ............................................................... 106
Örnek Olay Çalışması Desenleri ................................................................................................. 109
Örnek Olay Çalışmasıyla Bilgi Toplama .................................................................................. 109
Örnek Olay Çalışmasında Geçerlik, Güvenirlik ve Genelleme ....................................... 110
Nicel-Nitel Araştırma Ayrımı ....................................................................................................... 110
Nicel Araştırmalar ............................................................................................................................ 110
Nicel Analiz Tekniği Örnekleri .................................................................................................... 111
Nitel Araştırmalar ............................................................................................................................. 113
Nitel Analiz Tekniği Örnekleri ..................................................................................................... 114
Bilimsel Araştırma Türleri ve Yöntemi Üzerine Sonsöz .................................................. 117
SEKİZİNCİ BÖLÜM
VERİ TOPLAMA VE ÇÖZÜMLEME
Veri Toplama ....................................................................................................................................... 119
Gözlem ................................................................................................................................................... 120
Anket ...................................................................................................................................................... 121
Anketlerde Soru Tipleri .................................................................................................................. 122
Yapılarına Göre Soru Tipleri ........................................................................................................ 122
Konu Alanlarına Göre Soru Tipleri ............................................................................................ 123
Güvenirlik ve Geçerlik Açısından Soru Tipleri ..................................................................... 123
Soruların Yazılma Biçimi ............................................................................................................... 124
Anket ve Anket Soruları Hazırlanırken Dikkat Edilecek Noktalar .............................. 125
Güvenirliği ve Geçerliliği Yüksek Anket Tasarımı .............................................................. 125
Pilot Anket Uygulaması ve Anketlerin Güvenirliği ve Geçerliliği ................................ 127
Görüşme ................................................................................................................................................ 127
Açık Uçlu Görüşme ........................................................................................................................... 128
Yapılandırılmış Görüşme ............................................................................................................... 128
Odak Grup Görüşmesi ..................................................................................................................... 128
Görüşme İçin Bazı Yararlı İpuçları ............................................................................................ 129
Veri Toplama Teknikleri Üzerine Sonsöz ............................................................................... 129
DOKUZUNCU BÖLÜM
TEZ, PROJE YA DA RAPOR YAZIMI
Araştırma Raporu ya da Tez Bölümleri ve İçeriği .............................................................. 131
Bölümler ve Alt Bölümler .............................................................................................................. 131
Tez ya da Rapor Bölümleri ........................................................................................................... 132
Dış ve İç Kapak ................................................................................................................................... 132
Etik Yemin Metni ve Sınav Tutanağı (Onay) Sayfası ......................................................... 133
Özet ve Anahtar Kelimeler ile Abstract ve Keywords ....................................................... 133
Önsöz (ve / veya Teşekkür) ......................................................................................................... 133
Dizinler .................................................................................................................................................. 133
Giriş ......................................................................................................................................................... 134
Kuramsal ve Kavramsal Bölüm ................................................................................................... 135
Araştırma Yöntemi, Veri Kaynakları ve Analizi ................................................................... 135
Araştırma Bulguları, Hipotez Testi ve Tartışma.................................................................. 136
Sonuç ve Öneriler .............................................................................................................................. 136
Atıf Yapma ve Kaynakça Oluşturma ......................................................................................... 136
Kaynakça Bölümü ve Yazımı ........................................................................................................ 138
Ekler ........................................................................................................................................................ 138
Özgeçmiş ............................................................................................................................................... 138
Tez Savunmalarını Başarıyla Tamamlayanların Yapması Gerekenler ...................... 138
Etkili Sunum Becerileri................................................................................................................... 139
Sunumda İzlenecek Düzen ............................................................................................................ 140
Sunumda Soru ve Yanıt Bölümü ................................................................................................. 141
Lisans ya da Lisansüstü Tezi Hazırlamada Bazı Önemli Noktalar .............................. 142
Tez Sürecinde Bazı Pratik Bilgiler ............................................................................................. 142
Tez Sürecini Uzatan-Sekteye Uğratan Nedenler ................................................................. 142
ONUNCU BÖLÜM
BİLİM VE ARAŞTIRMA ETİĞİ
Bilim ve Etik ........................................................................................................................................ 144
Genel Olarak Etik ve Bilim Etiği .................................................................................................. 145
Bilim ve Araştırma Etiğinin Alt Türleri ................................................................................... 148
Araştırma Sürecinde Bilim Etiği Açısından Hataya Düşülen Bazı
Önemli Konu ya da Alanlar ........................................................................................................... 149
Araştırma Sürecinde Yer Alanlarla ve Denek Hayvanlarıyla İlgili
Dikkat Edilecek Noktalar ve Bilgilendirilmiş Kabul .......................................................... 149
Etik İhlaller ve Kusurlar ................................................................................................................. 151
Etik Kusur ve İhlallerde Yaptırım .............................................................................................. 153
Bilim Etiği, Araştırma Konusu ve Bilginin Kullanımı ........................................................ 154
Bilim Etiği ve Bilim-İktidar İlişkileri ........................................................................................ 156
Örnek Konu: Sosyal Sorumluluk ve Bilim Etiği Açısından Siyanür Kullanımı ....... 158
Siyanür ve Tarihsel Gelişim .......................................................................................................... 159
Günlük Hayatta Siyanür ................................................................................................................. 161
Altın Madenciliğinde Siyanür ...................................................................................................... 162
EKLER
EK 1. Bilimsel Nitelikli Makale İncelemesi Nasıl Yapılır? ............................................... 164
EK 2. Kitap İncelemesi Örneği .................................................................................................... 165
EK 3. Araştırma Önerisi Örneği .................................................................................................. 167
Ek 4. Tez Önerisi Örneği ................................................................................................................ 168
EK 5. Klasik ve Test Sınav Sorusu Örnekleri ........................................................................ 169
EK 6. Toplum ve Demokrasi Dergisi’nin Yazarlar İçin Bilgi Notu ............................... 171
EK 7. Anket Örneği: Belediye Hizmetlerinden Tatmin .................................................... 173
EK 8. Örnek Bir Araştırmanın Kapsamı, Yöntemi ve Veri Toplama Teknikleri .... 176
EK 9. Örnek Odak Grup Görüşme Formu ............................................................................... 177
EK 10. Örnek Mülki İdare Amiri Görüşme Formu ............................................................. 178
EK 11. Özet Sayfası Örneği ........................................................................................................... 179
EK 12. İngilizce Abstract (Özet) Sayfası Örneği .................................................................. 180
EK 13. Özet Hazırlama ................................................................................................................... 182
EK 14. Sunularda Etkin Yansı Kullanımı ................................................................................ 184
KAYNAKÇA.......................................................................................................................................... 185
DİZİN ...................................................................................................................................................... 193

Barkod

: 9786052549681

Yayınevi

: Detay Yayınevi

---

ISBN

: 9786052549681

Dili

: Türkçe

---

Basım Yeri

: Ankara

Baskı Sayısı

: 1. Baskı

---

Diğer

: